Με πατρίδα την γλώσσα...

Ένα μικρό, αλλά εξαιρετικό  κείμενο για την γλώσσα μας από την δημοσιογράφο Κατερίνα Τζωρτζινάκη, που ανακάλυψα σε μια οικονομικού προσανατολισμού εφημερίδα, την "Ναυτεμπορική". Μου άρεσε πάρα πολύ γιατί με λίγες λέξεις λέγει πολύ περισσότερα και υπονοεί ακόμα πιο πολλά. Δείγμα δημοσιογραφίας υψηλοτάτου επιπέδου, που σπάνια συναντάς στις μέρες μας. Τα θερμά μου συγχαρητήρια και στην ίδια, αλλά και στην εφημερίδα που έχει στην υπηρεσία της τέτοιους δημοσιογράφους. Φτάνει πια με τους "Ιους" και όλους αυτούς τους ψυχικά άρρωστους...

ΔΕΕ

Με πατρίδα τη γλώσσα

Για κάποιους, η μόνη πατρίδα είναι η παιδική ηλικία, όπου καθετί αποκτά μια υπόσταση άυλη, που δεν μεταβιβάζεται, δεν κληροδοτείται, κανείς δεν μπορεί να την κλέψει. Για εκείνον που μόνος έφυγε και φτάνει μόνος, μόνη πατρίδα του είναι ο χρόνος, όπως λέει ο τραγουδοποιός.

Για άλλους, πατρίδα είναι η γλώσσα. Όπου κι αν βρίσκονται, όπου τους έλαχε να στεριώσουν, στη γλώσσα σκαλίζουν για τις ρίζες τους. Στις λέξεις φωλιάζουν. Στο στέρεο οικοδόμημά της επιστρέφουν, για να κρατηθούν από το πεπρωμένο τους και να κινηθούν στο χρόνο.

Η γλώσσα είναι μνήμη, όπως το αισθητήριο όργανο θυμάται τη γεύση του κρασιού, κι όταν το χρώμα έχει ξεχαστεί και η κούπα έχει σπάσει.

Για τη ραγισμένη κούπα μίλησαν τα μέλη της μειονότητας της Κωνσταντινούπολης, στα μέσα του προηγούμενου μήνα, σε δημόσια συζήτηση που οργάνωσε ο Σύνδεσμος Αποφοίτων του Ζωγραφείου.

Για τη «δημογραφική καχεξία» της κοινότητας, που «ακροβατεί στο μεταίχμιο μεταξύ αφανισμού και αφομοίωσης».

Για «κινδύνους και απειλές όχι από εξωτερικούς παράγοντες, αλλά από την ίδια τη συμπεριφορά της μειονότητας», με την εσωστρέφεια και τη «ρατσιστική» τάση που συχνά ξεχωρίζει τα μέλη της μειονότητας σε ειδικές ομάδες Ιμβριων, Τενέδιων και αραβόφωνων από την Αντιόχεια.

Για σύνδρομα «υπεροχής, αλλά και θυματοποίησης», για την αποξένωση των νέων μελών, καθώς οι «καρεκλοκένταυροι γηραιότεροι Πολίτες δεν παραχωρούν καμιά θέση στη νεότερη γενιά».

Και κυρίως για την ανάγκη διατήρησης της ελληνικής γλώσσας, που έχει υποστεί αλλοιώσεις. Αλλοίωση της γλώσσας σημαίνει αλλοίωση της ευαισθησίας, αποφαίνεται ο Γ. Σεφέρης. Λυπηρόν, αλλά θλιβερότερον όταν δεν δραπετεύουν από το στόμα οι λέξεις, οι ίδιες που χρησιμοποιούσαν μια Σαπφώ ή ένας Πίνδαρος. Γιατί η γλώσσα ζει στα χείλη. Εκεί ξεδιπλώνει τα φτερά της. Και όπως παρατήρησε η Αννα, μία Ελληνίδα που εργάζεται στην Πόλη, στις μεταξύ τους συζητήσεις, ένα μεγάλο ποσοστό των συμμετεχόντων στη συνάντηση, επικοινωνούσαν σχεδόν αποκλειστικά με την τουρκική γλώσσα.

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΤΖΩΡΤΖΙΝΑΚΗ

Πηγή: "Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ" Παρασκευή, 5 Δεκεμβρίου 2008

Περί "μακεδονικής" μειονότητας

Χάρτης: Αρχαία Μακεδονία

Ένα ενδιαφέρον ρεπορτάζ του δημοσιογράφου Φώτη Κουτσαμπάρη (fkoutsamparis@makthes.gr), που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ της Κυριακής στις 6 Δεκεμβρίου του 2009 με πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία, τα οποία θα σχολιάσουμε σε επόμενες αναρτήσεις.

ΔΕΕ

Ο μύθος της μειονότητας

Φλώρινα: Τα συμφέροντα πίσω από το ζήτημα της δήθεν μειονότητας

Σε προπαγάνδα δύο πολυμελών οικογενειών που έχουν συναλλαγές με τα Σκόπια και εξυπηρετούν οικονομικά συμφέροντα αποδίδουν οι κάτοικοι της Φλώρινας τα περί ύπαρξης “μακεδονικής μειονότητας”.

Ένας μικρός κύκλος ατόμων ανακινεί το ζήτημα ύπαρξης δήθεν “μακεδονικής μειονότητας” στην περιοχή της Φλώρινας προκαλώντας την αντίδραση των γηγενών, οι οποίοι αντιδρούν σε κάθε προσπάθεια παραποίησης της εθνικής τους ταυτότητας.

“Τα περί ύπαρξης “μακεδονικής μειονότητας” στην ακριτική περιοχή δεν είναι παρά μια προπαγάνδα που γίνεται από δύο μεγάλες οικογένειες, οι οποίες έχουν οικονομικές συναλλαγές και δραστηριότητες στα Σκόπια και εξυπηρετήσουν τα συμφέροντα του γειτονικού κρατιδίου με έμμεσα ή άμεσα οικονομικά ανταλλάγματα”, λένε στη “ΜτΚ” κάτοικοι του νομού Φλώρινας, γηγενείς, που έχουν το χαρακτηριστικό να ομιλούν τα ντόπια, δηλαδή το τοπικό γλωσσικό ιδίωμα πάνω στο οποίο οι προπαγανδιστές επιχειρούν να στηρίξουν τις ανιστόρητες απόψεις τους. Οι ομιλούντες τα ντόπια αποκρούουν τον ανεδαφικό χαρακτηρισμό της μειονότητας, που αυθαίρετα και δολίως τούς αποδίδεται από ελάχιστους που έχουν σκοτεινά συμφέροντα.

“Μια οικογένεια με τέσσερα αδέλφια έχει εταιρείες που δουλεύουν στα Σκόπια και οικονομική εξάρτηση από το κράτος τους. Αυτή θέτει το ζήτημα ύπαρξης δήθεν μακεδονικής μειονότητας καθώς και το πολιτικό κόμμα Ουράνιο Τόξο, που στηρίζει την ύπαρξή του σε αυτόν τον μύθο, για να μπορεί να έχει παρουσία στα πολιτικά πράγματα, άσχετα εάν στηρίζεται σε μυθεύματα”, σύμφωνα με γηγενείς της Φλώρινας.

Ακόμη και το μέλος της πολιτικής γραμματείας του Ουράνιου Τόξου κ. Παύλος Βοσκόπουλος και εκ των ιδρυτών του κόμματος, που υποστηρίζει ότι υπάρχει “μακεδονική μειονότητα”, ξεκαθαρίζει πως “είμαστε αντιεθνικιστές και αντίπαλοι των μακεδόνων εθνικιστών. Δεν έχουμε αρχαιοπληξίες. Δεν δεχόμαστε τις αντιλήψεις που λένε ότι οι αρχαίοι Μακεδόνες δεν ήταν αρχαίοι Έλληνες. Τα λέμε είκοσι χρόνια αυτά”.

“Έχουμε ένα γλωσσικό ιδίωμα, τα ντόπια, που εκτός από ελληνικά περιλαμβάνει και λέξεις ξένων γλωσσών. Με βάση τη γλώσσα μας, κάποιοι προσπαθούν να αμφισβητήσουν την ελληνικότητά μας. Γίνεται μια μεγάλη προπαγάνδα από διάφορους καιροσκόπους. Καλύτερα να μας αφήσουν ήσυχους και να μην ανασκαλεύουν τέτοια ζητήματα”, αναφέρουν στη “ΜτΚ” κάτοικοι του δήμου Μελίτης Φλώρινας.

“Μόνο οι ηλικιωμένοι μιλούν τα ντόπια. Οι νεότεροι δεν ξέρουν ούτε μια λέξη κι ούτε δείχνουν ενδιαφέρον να μάθουν. Εμείς βρήκαμε αυτό το ιδίωμα από τους γονείς μας και το ομιλούμε. Στη χώρα μας μιλούνε και τα βλάχικα, τα ποντιακά. Δεν σημαίνει ότι οι Βλάχοι ή οι Πόντιοι δεν είναι Έλληνες”, υπογραμμίζουν.

“Είμαστε γηγενείς απόγονοι μακεδονομάχων”

Ο δήμαρχος Φλώρινας Στέφανος Παπαναστασίου:

“Δεν υπάρχει καμία μειονότητα στη Φλώρινα. Εάν κάποιος έχει μια άποψη διαφορετική σε προσωπικό επίπεδο, αυτό δεν έχει ευρύτερη διάσταση”, υπογραμμίζει ο δήμαρχος Φλώρινας Στέφανος Παπαναστασίου. “Όσον αφορά το τοπικό ιδίωμα, δεν είναι γλώσσα. Αν ήταν γλώσσα, δεν θα αναγκάζονταν αυτοί που το επικαλούνται, για να δημιουργήσουν πρόβλημα δήθεν μειονότητας, να δημιουργήσουν γλώσσα μετά το 1940. Η περιοχή μας, πριν από το 1912, ήταν υπό την ευθύνη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, συμβιώνανε άνθρωποι ποικίλης προέλευσης και στις περιπτώσεις αυτές και ιδιώματα διαμορφώνονται και στάσεις. Στην περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα και στα προγενέστερα χρόνια οι άνθρωποι αυτοί που μιλούν το ιδίωμα διαδραμάτισαν πρωτεύοντα ρόλο με συγκεκριμένες πράξεις και στο να υπηρετηθεί ο Μακεδονικός Αγώνας και στο να αντιμετωπιστούν οι προσπάθειες κάποιων που ήθελαν να διαμορφώσουν συνειδήσεις προς τους δικούς τους σκοπούς. Είμαι γηγενής, έχω οικογενειακή παράδοση στα θέματα του Μακεδονικού Αγώνα, καθώς ο προπάππους μου ήταν ιερέας μακεδονομάχος, όπως και πάρα πολλοί με επικεφαλής και τον μακεδονομάχο Κώττα και χιλιάδες άλλους. Ήταν γηγενείς, ομιλούντες το ιδίωμα, με σαφή συνείδηση και τοποθέτηση”, τονίζει ο δήμαρχος και προσθέτει ότι “είναι δικαίωμα του καθενός να αυτοπροσδιορίζεται, όμως δεν του επιτρέπεται να χαρακτηρίζει τον απέναντι για όποιους λόγους. Η κοινωνία μας γνωρίζει τις ρίζες της και αντιλαμβάνεται κάθε προσπάθεια προπαγάνδας και τους λόγους για τους οποίους αυτή υπηρετείται. Σε ό,τι έχει σχέση με τα μέσα ενημέρωσης, που επιτελούν λειτούργημα, οφείλουν να είναι ιδιαίτερα προσεκτικά, να μην έχουν προτεραιότητα και αυτοσκοπό την ακροαματικότητα και να παρουσιάζουν το ζήτημα στην πραγματική διάσταση”.

“Το γλωσσικό ιδίωμα προέκυψε από ανάγκη”

Ο νομάρχης Φλώρινας Ιωάννης Βοσκόπουλος:

“Όπως συμβαίνει σε πολλές περιοχές κοντά στα σύνορα δύο χωρών, έτσι και στη Φλώρινα έχουμε ένα γλωσσικό ιδίωμα. Εάν πάτε στα βόρεια της Ιταλίας, θα δείτε ότι μιλάνε ελβετικά. Εάν πάτε στην άλλη πλευρά της Ιταλίας μιλάνε γαλλικά. Οι Γάλλοι μιλάνε ιταλικά, το ίδιο και οι Ελβετοί, μιλάνε λίγα ιταλικά”, υπογραμμίζει ο νομάρχης Φλώρινας Ιωάννης Βοσκόπουλος. Σύμφωνα με τον ίδιο “δεν υπάρχει θέμα μειονότητας. Το γλωσσικό ιδίωμα δημιουργήθηκε όταν ήμασταν σκλάβοι 400 χρόνια υπό το ζυγό της τουρκικής κατοχής. Εδώ δεν υπήρχαν σύνορα. Ήταν ενιαίος ο χώρος και οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να μάθει ο ένας τη γλώσσα του άλλου για την εμπορική συναλλαγή. Στη Φλώρινα έχουμε ντόπιους, γηγενείς, έχουμε Βλάχους, Πόντιους και Αρβανίτες. Οι Πόντιοι που εγκαταστάθηκαν εδώ μετά το 1922 και άνοιξαν εμπορικές επιχειρήσεις έμαθαν το ιδίωμα διότι έπρεπε να βγούνε στη γείτονα χώρα, που ήταν Γιουγκοσλαβία εκείνο το διάστημα, και έπρεπε να πουλήσουν τα προϊόντα τους. Επίσης, όταν ερχόταν επισκέπτες, έπρεπε να τους πείσουν ότι τα προϊόντα τους είναι καλά και να τα πουλήσουν. Αν δεν ήξερες τη γλώσσα, δεν μπορούσες να πουλήσεις. Δεν σημαίνει ότι οι Πόντιοι είναι αυτονομιστές”.

Ο νομάρχης εξηγεί ότι “το ιδίωμα που μιλάμε στα χωριά της Φλώρινας, ως επί το πλείστον σ’ αυτά που είναι κοντά στα σύνορα, διαφέρει από χωριό σε χωριό και μάλιστα πολύ δυσκολότερα μπορούμε να καταλάβουμε τη γλώσσα που μιλούν οι Σκοπιανοί και πιο εύκολα καταλαβαίνουμε τη βουλγαρική. Δεν σημαίνει ότι, επειδή ομιλείται ένα γλωσσικό ιδίωμα, άρα και οι κάτοικοι είναι άλλης εθνότητας. Το Ουράνιο Τόξο, που επικαλείται ύπαρξη δήθεν “μακεδονικής μειονότητας”, πιθανόν να έχει οικονομικά συμφέροντα”.

“Δεν έχουμε σχέση με τον Μέγα Αλέξανδρο”

Τι είπε στη "ΜτΚ" ένας εκ των ιδρυτών του "Ουράνιου Τόξου"

“Όσοι υποστηρίζουν ότι οι αρχαίοι Μακεδόνες δεν ήταν αρχαίοι Έλληνες κι ότι οι σημερινοί “Μακεδόνες” (Σκοπιανοί) είναι απόγονοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου δεν έχουν θέση στο κόμμα μας. Δεν δεχόμαστε τέτοιες αντιλήψεις”.

Αυτό διευκρινίζει ο Παύλος Βοσκόπουλος, μέλος της πολιτικής γραμματείας του κόμματος Ουράνιο Τόξο και εκ των ιδρυτών του. Το Ουράνιο Τόξο αυτοχαρακτηρίζεται “κόμμα της μακεδονικής μειονότητας στην Ελλάδα”, επιδιώκει την αναγνώριση τής δήθεν “μακεδονικής μειονότητας” και ιδρύθηκε το 1994. Έχει έδρα στη Φλώρινα και γραφεία στην Αριδαία. Στις ευρωεκλογές του 2009 κατήλθε με την ονομασία “Ευρωπαϊκή Ελεύθερη Συμμαχία - Ουράνιο Τόξο” και έλαβε ποσοστό 0,09%. Οι κάτοικοι της Φλώρινας εκτιμούν ότι οι ενέργειες του εν λόγω κόμματος παρακινούνται από το κράτος των Σκοπίων, απ’ όπου πιθανόν να υπάρχει χρηματοδότηση.

ΠΕΡΙ “ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΑΣ”

“Όταν μιλάμε για μειονότητα, μιλάμε για πληθυσμούς σε μια χώρα, ένα κράτος, όπου εκφράζουν τη διαφορετικότητα σε διάφορα επίπεδα. Στη χώρα μας υπάρχουν πλειονότητες και μειονότητες. Σε επίπεδο θρησκείας, λόγου χάρη, η πλειονότητα είναι χριστιανοί ορθόδοξοι, υπάρχουν όμως και μουσουλμάνοι, προτεστάντες, άθεοι κ.ά. Όπως ακριβώς έχει ένας έλληνας πολίτης συνείδηση θρησκευτική και θέλει να εκφράζει τη διαφορετικότητα, σε επίπεδο γλωσσικής, ακόμη και εθνοτικής συνείδησης, υπάρχουν πολίτες στη χώρα μας που είναι μεν έλληνες πολίτες αλλά αισθάνονται μια διαφορετική εθνοτική ταυτότητα. Αυτό έχει να κάνει αποκλειστικά με τη συνείδησή τους”, αναφέρει ο κ. Βοσκόπουλος.

ΑΠΟΨΗ

Ψευδομακεδονισμός: “Βολεμένοι” και “προστάτες”
Γράφει ο Παύλος Χρ. Αλτίνης, δικηγόρος, τ. Νομάρχης Φλώρινας

Δηλώθηκε από όλους: “Δεν υπάρχει πρόβλημα στην Μελίτη και στον Νομό Φλώρινας γενικότερα.” Σωστά! Η τεράστια πλειοψηφία των κατοίκων της Μελίτης και του Νομού Φλώρινας δεν ενστερνίζονται τις απόψεις περί υπάρξεως μη-Ελληνικής “Μακεδονικής μειονότητας”. Όμως οι λίγοι, οι πολύ λίγοι, που εμφανίζονται να ενστερνίζονται αυτές τις απόψεις, προσπαθούν να δημιουργήσουν πρόβλημα. Οι λίγοι κρύβονται πίσω από τους πολλούς!

Αυτοί οι πολύ λίγοι, είναι οι “βολεμένοι”, για τους οποίους δημιουργείται η εντύπωση ότι αποτελούν τα “χαϊδεμένα παιδιά” του ελεγχόμενου από την ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ Ελληνικού κρατικού μηχανισμού. (Βεβαίως όταν λέμε “ΝΔ” και “ΠΑΣΟΚ” δεν εννοούμε τον ψηφοφόρο των δύο αυτών κομμάτων, ο οποίος και αυτός έχει πέσει θύμα, αλλά τα κυκλώματα που ελέγχουν τα δύο αυτά κόμματα.) Οι “βολεμένοι” είτε είναι διορισμένοι στο δημόσιο (και παράλληλα στην τηλεόραση δηλώνουν “κατατρεγμένοι” επειδή δεν τους διορίζουν στο δημόσιο!), είτε είναι πλούσιοι επιχειρηματίες, είτε είναι μεν ανεπάγγελτοι, πλην όμως έχουν οικονομική άνεση. (Πως διορίστηκαν στο δημόσιο; Που οφείλουν την επιχειρηματική τους επιτυχία; Πως τα καταφέρνουν να βγάζουν χρήματα χωρίς να εργάζονται; Γιατί ενώ αυτοί που κόπτονται περί δήθεν μειονότητος είναι “βολεμένοι”, ενώ οι άλλοι που αρνούνται τα περί μειονότητος δεν μπορούν να βολευτούν; Γιατί κανείς από τους ασχολουμένους με το θέμα δεν θέτει αυτά τα ερωτήματα;)

Εάν οι “βολεμένοι” δεν είχαν την προστασία, ή τουλάχιστον την ανοχή, του δικομματικά ελεγχόμενου κρατικού μηχανισμού, ούτε “βολεμένοι” θα ήταν, ούτε θα μιλούσαν περί δήθεν μειονότητος. Και είναι λάθος αυτό που ισχυρίζονται ορισμένοι “τους βολεύουμε για να μην μιλάνε”. Όσο “βολεύονται” τόσο περισσότερο μιλάνε! Μήπως τους “βολεύουν” για να μιλάνε; Οι “βολεμένοι” αντιμετωπίζονται ως εργαλείο από “ανθρώπους του παρασκηνίου”, οι οποίοι καταδυναστεύουν τον νομό Φλώρινας εδώ και πολλά χρόνια. Αυτοί οι άνθρωποι του παρασκηνίου ελέγχουν πλήρως τον νομό της Φλώρινας λόγω των διασυνδέσεων τους με τις εκάστοτε ηγεσίες της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ.

Αυτοί οι άνθρωποι του παρασκηνίου είναι τα ίδια πρόσωπα που κάποτε εμφανίζονταν ως “υπερ-πατριώτες”. Στην πραγματικότητα ήταν κατ’ επάγγελμα πατριώτες και, μεταξύ των πολλών άλλων κακών που έχουν κάνει, έχουν δυσφημήσει και τον πατριωτισμό. Οι ίδιοι άνθρωποι σήμερα στην μεν Φλώρινα εμφανίζονται ως “προστάτες” της δήθεν μειονότητος, στην δε Αθήνα ως “σωτήρες” της Ελλάδος. Ορισμένοι από αυτούς εμφανίζονται ως “ΝΔ” και άλλοι ως “ΠΑΣΟΚ”. Συνεργάζονται μεταξύ τους. Μονοπωλούν την ενημέρωση και των ηγεσιών της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ, αλλά και της κοινής γνώμης. Είναι προνομιούχοι συνομιλητές του οποιουδήποτε έχει ηγηθεί στο παρελθόν και ηγείται σήμερα της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ. Οι πρωθυπουργοί αλλάζουν, όμως οι “προστάτες” - “σωτήρες” παραμένουν ακλόνητοι και είναι οι εκλεκτοί όλων με δικομματική συναίνεση! Είναι οι εκλεκτοί των δημοσιογράφων. Έχουν τοποθετήσει δικούς τους ανθρώπους σε ευαίσθητες υπηρεσίες (π.χ. ΕΥΠ). Έτσι, έχουν καταφέρει από όλες τις πλευρές να περνούν τα μηνύματα που θέλουν, όπως θέλουν, όποτε θέλουν και να εμποδίζουν να ακουστεί η οποιαδήποτε φωνή δεν ελέγχεται από αυτούς. Και αυτό που θέλουν είναι αυτό που τους συμφέρει προσωπικά. Και αυτό που τους συμφέρει είναι να υπάρχει, να συντηρείται μειονοτικό πρόβλημα στην περιοχή του νομού Φλώρινας. Τους συμφέρει διότι έτσι λυμαίνονται μυστικά κονδύλια και αξιώματα. Η μεγαλύτερη “μπίζνα” στον νομό Φλώρινας πάντοτε ήταν, και παραμένει και σήμερα, η ενασχόληση με το δήθεν μειονοτικό. Αυτοί συντηρούν το πρόβλημα του ψευδομακεδονισμού, σε συνεργασία με “συναδέλφους” τους εκτός Ελληνικών συνόρων, με τους οποίους έχουν τα ίδια κοινά συμφέροντα.

Γιατί κανείς δεν ενδιαφέρθηκε να μάθει ή, εάν έμαθε να ενημερώσει την κοινή γνώμη, αν αυτοί που προσκάλεσαν το σκοπιανό χορευτικό συγκρότημα “Τάνετς” στην Μελίτη στις 20-7-2008 διαφωνούν με τις απόψεις του “Ουρανίου Τόξου”; Θυμίζω ότι το εν λόγω συγκρότημα χρηματοδοτείται από την κυβέρνηση του κ. Γκρούεφσκι και αυτοχαρακτηρίζεται ως “πρέσβυς του “Μακεδονικού” πολιτισμού”.

Γλωσσικά

Από την ιστοσελίδα: The linguist's corner - Η γωνιά των γλωσσολόγων

Η διπλή προσωπικότητα της ελληνικής ορθογραφίας

Με αφορμή τη συζήτηση, που έγινε στο πλαίσιο του μαθήματος Εισαγωγή στη Φωνολογία, παραθέτω κάποιες σκέψεις για τη φύση της ελληνικής ορθογραφίας.

Ανθή Ρεβυθιάδου, Γλωσσολόγος – Επίκουρος καθηγήτρια στο Τμήμα Φιλολογίας, Τομέας Γλωσσολογίας Α.Π.Θ.

Το ελληνικό σύστημα γραφής έχει ως βάση του το φοινικικό αλφάβητο και αναπτύχθηκε περίπου στα τέλη του 9ου με αρχές του 8ου αι. π.Χ. To σημερινό αλφάβητο αποτελεί εξέλιξη του ευκλείδιου αλφάβητου το οποίο εισήγαγε το 403 π.Χ. στην Αθήνα ο άρχων Ευκλείδης.

Είναι γνωστό ότι η ορθογραφία της Κοινής Νεο-Ελληνικής (ΚΝΕ) είναι ιστορική, καθώς πολλά από τα γράμματα ή τους συνδυασμούς γραμμάτων αντιστοιχούσαν σε παλαιότερες φάσεις της ελληνικής γλώσσας σε φθόγγους διαφορετικούς από αυτούς στους οποίους αντιστοιχούν σήμερα. Για παράδειγμα, η προφορά του συνδυασμού ει ήταν [ee] στην Αρχαία Ελληνική και όχι [i], όπως είναι σήμερα στην ΚΝΕ. Ειδικότερα, η ελληνική ορθογραφία έχει 12 γράμματα ή συνδυασμούς γραμμάτων για να αντιπροσωπεύσει τους 5 φωνηεντικούς φθόγγους της ΚΝΕ: /a, e, i, o, u/. Μόνο για το φθόγγο [i] υπαρχουν έξι γραφηματικοί τρόποι απόδοσης: ι, η, υ, οι, ει, υι.

Πέρα από την ιστορική διάσταση, ενδιαφέρον στην ελληνική ορθογραφία αποτελεί το γεγονός ότι η ορθογραφική απόδοση της γλώσσας είναι συχνά παραπλανητική καθώς γράμματα που θα έπρεπε λογικά να αντιπροσωπεύουν φωνηεντικούς φθόγγους αντιστοιχούν στην πραγματικότητα σε σύμφωνα. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τη λέξη παιδιά και ας επικεντρωθούμε για λίγο στην προφορά της. Νομίζω ότι όλοι θα συμφωνήσουμε ότι, πρώτον, κανένας φυσικός ομιλητής της ελληνικής δεν προφέρει τη λέξη ως τρισύλλαβη παι-δι-ά και, δεύτερον, η ακολουθία ια δεν αντιστοιχεί σε δίφθογγο – με εξαίρεση ίσως κάποιες προφορές τραγουδιστών της δεκαετίας του ’60 που θα πρόφεραν τη συγκεκριμένη λέξη ως παιδ[j]ά. Αν αγνοήσουμε τον τρόπο γραφής και επικεντρωθούμε απλώς στο να ‘ακούσουμε’ τη λέξη, θα διαπιστώσουμε ότι το ορθογραφικό ι στην πραγματικότητα εκφέρεται ως ένα πολύ απαλό γ. Είναι ένας φθόγγος που μοιάζει με την προφορά του γ σε λέξεις όπως γειτονιά και γερός. Πρόκειται δηλαδή για ένα ουρανικό σύμφωνο που προφέρεται αρκετά πιο μπροστά στη στοματική κοιλότητα σε σχέση με το γ στις λέξεις γάτα, γουλιά, καιγόμαι.

Σε άλλες πάλι περιπτώσεις το ι αντιστοιχεί σε ένα έρρινο φθόγγο, π.χ. μια [mńa], ή ακόμη και σε μη φθόγγο. Στη λέξη κακιά [kacá], για παράδειγμα, η ‘μπροστινότητα’ του [i] ενσωματώνεται στο προηγούμενο σύμφωνο τρέποντάς το από ραχιαίο [k] σε ουρανικό [c]. Με άλλα λόγια, ένα γράμμα που θα έπρεπε να δηλώνει φθόγγο φωνηεντικής αξίας αντιστοιχεί άλλοτε σε κάποιο συμφωνικό φθόγγο και άλλοτε απλώς σε κάποιο διακριτικό χαρακτηριστικό (= η πρώτη ύλη από την οποία αποτελούνται οι φθόγγοι).

Καταλήγουμε επομένως στο συμπέρασμα ότι η ελληνική ορθογραφία είναι όχι μόνο ιστορική αλλά επίσης και μη φωνολογική. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις που αναιρούν το συγκεκριμένο συμπέρασμα. Για παράδειγμα, σύμφωνα με έναν φωνοτακτικό κανόνα της ελληνικής, γειτονικά σύμφωνα δεν επιτρέπεται να διαφέρουν ως προς την ηχηρότητά τους, π.χ. όχθη, έγδαρα, αφτί, ράβδος, ναφθαλίνη. Σύμφωνα στα όρια μορφημάτων, επομένως, θα πρέπει να προσαρμόζονται στο εκάστοτε περιβάλλον που δημιουργεί η επιθηματοποίηση. Για παράδειγμα, το ρηματικό ουσιαστικό που παράγεται από το ρήμα τρίβω δεν προφέρεται *[trívtis] αλλά [tríftis]• η ορθογραφία φυσικά σε αυτήν την περίπτωση ακολουθεί την προφορά, τρίφτης. Επιπλέον σε τύπους της προστακτικής συχνά παρατηρείται αποβολή του ε, π.χ. πάρετε ~ πάρτε. Αξιοσημείωτο είναι ότι και σε αυτήν την περίπτωση η φωνολογική αλλαγή δηλώνεται ορθογραφικά. Τέλος, αποβολές φωνηέντων λόγω χασμωδίας δηλώνονται ορθογραφικά, μόνο που σε αυτήν την περίπτωση η εν λόγω αλλαγή θα πρέπει να λαμβάνει χώρα στα όρια της φωνολογικής λέξης, π.χ. /υπο-ανάπτυκτος/ υπανάπτυκτος [ipanáptiktos]ΦΛ, /ακού-ουν/ [akún]ΦΛ, και όχι στην περιφέρειά της (= επαναδρομική λέξη), π.χ. υπoανάπτυκτος [ìpo-[anáptiktos]ΦΛ]ΦΛ. Εν κατακλείδι, η ελληνική ορθογραφία φαίνεται να έχει ‘διπλή προσωπικότητα’ καθώς άλλοτε δηλώνει γραφηματικά το αποτέλεσμα της εφαρμογής φωνολογικών κανόνων και άλλοτε όχι. To πιθανότερο είναι αυτή η διπολικότητα να είναι απόρροια συμβιβασμού ανάμεσα στο μακρύ ιστορικό της παρελθόν και τις φωνολογικές απαιτήσεις που δημιουργεί η δυναμική της σύγχρονης γλώσσας..

Πηγή: http://www.revithiadou.gr/linguist_s_corner_Gr_Orthography.html

Σημ. ΔΕΕ: Οι επισημάνσεις είναι δικές μου και δεν υπήρχαν στο πρωτότυπο κείμενο

Μετακινήσεις ελληνικών φύλων (Ίωνες)

Υπενθυμίζουμε ότι το παρακάτω λήμμα, περιέχεται στο "Λεξικό των αρχαίων ελληνικών και περι-ελλαδικών φύλων" – ΚΥΡΟΜΑΝΟΣ (β΄ έκδοση συμπληρωμένη) Θεσσαλονίκη 2004, του Δημήτρη Ε. Ευαγγελίδη [Κεντρική διάθεση: Βιβλιοπωλείο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ Ερμού 61 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ].

Ἲωνες: Ένα από τα κύρια και γνωστότερα φύλα των αρχαίων Ελλήνων, φορείς μιας από τις τέσσερεις βασικές διαλέκτους στις οποίες εξελίχθηκε η πρωτο – ελληνική γλώσσα (ιωνική-αττική, αιολική, αρκαδο-κυπριακή και δωρική). Η αρχική περιοχή εγκατάστασης και κοιτίδα όπου διαμορφώθηκε το φύλο των Ιώνων (σωστότερα των Πρωτο-Ιώνων), μετά την είσοδο των Πρωτο-Ελλήνων στον ελλαδικό χώρο, εντοπίζεται στην ΒΔ Θεσσαλία, στον άνω ρου του ποταμού Πηνειού και του παραποτάμου του, που έφερε την ονομασία Ίων (βλ. Χάρτη).

Οι Πρωτο –Ίωνες εγκατέλειψαν την ΒΔ Θεσσαλία στις αρχές της Μεσοελλαδικής Εποχής (γύρω στο 1900 π.Χ.) και κατευθύνθηκαν προς τον Νότο. Μια ομάδα τους έμεινε στην ΝΔ Θεσσαλία και οι υπόλοιπες προχώρησαν νοτιότερα και εγκαταστάθηκαν στην Δυτική Λοκρίδα (στην περιοχή που θα γίνει γνωστή στους ιστορικούς χρόνους ως Οζολία Λοκρίς), στην ανατολική Στερεά, στην Αργολιδοκορινθία, στην Κυνουρία, στην Αχαΐα και στην Ηλεία.

Οι περιοχές αυτών των εγκαταστάσεων έχουν προσδιορισθεί από την νεώτερη έρευνα με την διασταύρωση των αρχαίων παραδόσεων και στοιχείων διαλεκτολογικών, θρησκευτικών, ονομάτων γεωγραφικών χαρακτηριστικών και τοποθεσιών (ποταμοί, πηγές, άλση, βουνά κ.λ.π.) που συνάπτονται με ίχνη Ιώνων. Έτσι π.χ. στην Ηλεία είναι γνωστό ότι παλαιότερα ο Αλφειός ποταμός λεγόταν Ίων, ότι σε μια πηγή του Κύθηρου, παραπόταμου του Αλφειού, μνημονεύονταν οι Ιωνίδες νύμφες (Καλλιφάεια, Συνάλλαξις, Πηγαία και Ίασις), ως πνεύματα της πηγής, καθώς και Ιωναίον άλσος, πολύ κοντά στον Αλφειό. Αυτό το άλσος φαίνεται ότι ήταν αφιερωμένο στον ήρωα Ίωνα, πατέρα των Ιωνίδων, ο οποίος αποτελούσε προσωποποίηση του ποταμού Ίωνος – Αλφειού. Σύμφωνα με την παράδοση, ο μυθικός γενάρχης των Ιώνων, ο Ίων, ήταν γιος του Ξούθου (ο οποίος ήταν γιος του Έλληνος και της νύμφης Ορσηΐδος), αλλά φαίνεται ότι είχε υπάρξει στην Αττική ως δαίμων ποταμού.

Το όνομα του Ιανίσκου (ιαματικός θεός στην Αττική και στην Σικυώνα της Κοριθίας), είναι υποκοριστικό του Ίαν, παραλλαγής του ονόματος Ίων.

Από όλα αυτά τα στοιχεία οι ερευνητές οδηγήθηκαν, σχετικά πρόσφατα, στην ερμηνεία του ονόματος Ίων το οποίο προσδιορίσθηκε ότι παράγεται από την αριοευρωπαϊκή ρίζα is- «θέρμανση, ζωογόνηση, θεραπεία» αλλά και «ορμή, βία, δύναμη» έννοιες που ταιριάζουν σε βίαια και ορμητικά ποτάμια όπως ο Ίων της ΒΔ Θεσσαλίας και ο Αλφειός της Πελοποννήσου (βλ. Ι.Ε.Ε. τόμ. Α΄ σελ. 366-367).

Οι Ίωνες λάτρευαν λοιπόν τους ποταμούς, που ονόμαζαν ίωνες και από την προσωποποίηση του ποτάμιου στοιχείου παρήγαγαν έναν δαίμονα που τον έλεγαν επίσης Ίωνα. Το εθνικό τους όνομα φανερώνει ότι ταύτιζαν τους εαυτούς τους με το στοιχείο που λάτρευαν, γεγονός πολύ γνωστό από την ιστορία των Θρησκειών.

Η παλαιότερη αλλά και μεγαλύτερη εορτή των Ιώνων, ήταν τα Απατούρια, όπως αποδεικνύει ο ιδιαίτερα αρχαϊκός χαρακτήρας τους και το γεγονός της διάδοσής τους σε όλες τις ιωνικές κοινότητες (βλ. και Ηροδτ. Α΄ 147). Η λατρεία της Απατουρίας Αθηνάς στην Τροιζήνα, ήταν κατάλοιπο των Ιώνων που είχαν εγκατασταθεί εκεί στην διάρκεια της Μεσοελλαδικής Εποχής (1900-1600 π.Χ.).

Το φύλο των Ιώνων υποδιαιρείτο σε τέσσερεις φυλές: Τους Αιγικορείς (Ποιμένες), τους Αργαδείς (Εργάτες), τους Γελέοντες (Γεωργούς) και τους Όπλητες. Το όνομα των Οπλήτων σχετίζεται με το επίθετο οπλότερος, οπλότατος «νεώτερος, νεώτατος» που σε συσχετισμό με το γεγονός ότι οι επίσημοι κατάλογοι έδιναν στους Όπλητες την τελευταία θέση, οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι τα μέλη αυτής της φυλής προστέθηκαν στις τρεις αρχικές σε κάποια μεταγενέστερη περίοδο.

Φαίνεται ότι αυτή η προσθήκη έγινε από τους Ίωνες της Αττικής με στόχο να αφομοιώσει ευκολότερα στοιχεία άλλων φύλων όπως οι Λαπίθες και οι Μολοσσοί οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί στην Αττική στην διάρκεια της Μυκηναϊκής Εποχής (Υστεροελλαδική 1600-1100 π.Χ.). Από τις αρχικές εγκαταστάσεις Ιώνων στις διάφορες περιοχές της Στερεάς και Πελοποννήσου, που μνημονεύσαμε παραπάνω, ελάχιστες θα επιβιώσουν στο τέλος της Μυκηναϊκής Εποχής.

Στις περισσότερες οι Ίωνες θα υποταχθούν και θα αφομοιωθούν ή θα εκτοπισθούν, από άλλα ελληνικά φύλα όπως οι Αχαιοί, οι Μινύες, οι Λαπίθες και οι Φλεγύες. Στην κυριαρχία τους θα παραμείνει η Αττική και η Μεγαρίδα, η Επίδαυρος και η Τροιζήνα, η Κυνουρία, μέρος της Κορινθίας (Κλεωναί, Φλειούς - ο μετέπειτα Φλιούς, Σικυών), καθώς και η ΒΑ Αχαΐα (Αιγιαλία).

Στους ταραγμένους χρόνους του τέλους της Μυκηναϊκής Εποχής και της Δωρικής εισβολής που ακολούθησε (τέλη του 12ου αιώνα π.Χ.), οι Ίωνες θα συρρικνωθούν ακόμη περισσότερο και θα περιορισθούν στην Αττική, στην Εύβοια και στις Κυκλάδες.

Οι Ίωνες της Κορινθίας θα υποταχθούν ή θα εκδιωχθούν από τους Δωριείς που έφθασαν εκεί κάπως καθυστερημένα, σε σύγκριση με τις άλλες τρεις ομάδες Δωριέων, που ήδη είχαν κατακτήσει την Λακωνία, την Μεσσηνία και την Αργολίδα. Αυτή η τελευταία ομάδα θα αποικίσει αργότερα (γύρω στο 1025 π.Χ.) την Επίδαυρο, την Τροιζήνα, την Σικυώνα, τις Κλεωνές και τον Φλειούντα. Οι παλαιοί κάτοικοι, Ίωνες και Αχαιοί, εν μέρει απεχώρησαν, εν μέρει συγκατοίκησαν με τους νεοφερμένους (Ι.Ε.Ε. τόμος Β΄ σελ. 19).

Οι Δωριείς του Άργους θα κατακτήσουν βαθμιαία μεγάλες εκτάσεις στα ανατολικά παράλια της Πελοποννήσου και θα φθάσουν (αφού κατέλαβαν την Κυνουρία) μέχρι το Ταίναρο και τα Κύθηρα. Οι Ίωνες της Αχαΐας (Αιγιαλία) θα απωθηθούν από Αχαιούς που εγκατέλειψαν την Αργολίδα τον καιρό της δωρικής εισβολής. Από τότε η περιοχή έλαβε το όνομα Αχαΐα, που έμεινε στην Ιστορία.

Τέλος, στα μέσα του 10ου αιώνα π.Χ., Δωριείς από την Κόρινθο, με την βοήθεια ομοεθνών τους από την Μεσσηνία και το Άργος, θα κατακτήσουν την Μεγαρίδα και θα προελάσουν μέχρι την Αττική όπου θα απωθηθούν. Οι Ίωνες από τις κατακτημένες περιοχές, στην μεγάλη τους πλειοψηφία θα καταφύγουν στην Αττική, στην Εύβοια και στις Κυκλάδες, ενώ κάποιες ομάδες θα διασχίσουν το Αιγαίο και θα εγκατασταθούν στην Χίο, την Σάμο και τις απέναντι μικρασιατικές ακτές με κέντρο την Μίλητο.

Η διαπεραίωση ιωνικών ομάδων από την Αττική στην Εύβοια και στις Κυκλάδες, άρχισε γύρω στο 1160/1150 π.Χ. όπως προσδιορίσθηκε από αρχαιολογικά ευρήματα. Προηγουμένως στην Εύβοια κατοικούσαν Άβαντες, οι οποίοι μετανάστευσαν στην Χίο και στα απέναντι μικρασιατικά παράλια. Η νότια Εύβοια (Στύρα, Κάρυστος) θα εξακολουθήσει να κατέχεται από Δρύοπες.

Ο μεγάλος όγκος των Ιώνων θα μεταναστεύσει στην Μ. Ασία μεταξύ του 1050 και 975 π.Χ. στην περιοχή που θα μείνει στην Ιστορία ως Ιωνία. Εκεί, τους επόμενους αιώνες οι Ίωνες θα δημιουργήσουν έναν υψηλοτάτου επιπέδου Πολιτισμό και θα μεγαλουργήσουν στους τομείς της Φιλοσοφίας και της Τέχνης, αλλά και στην Ναυτιλία και το Εμπόριο.

Οι αποικίες των Ιώνων στην Μ. Ασία είχαν συγκροτήσει έναν σύνδεσμο μεταξύ τους, την λεγομένη Ιωνική δωδεκάπολη με τις εξής πόλεις: Φώκαια, Κλαζομεναί, Χίος, Ερυθραί, Τέως, Λέβεδος, Κολοφών, Έφεσος, Σάμος, Πριήνη, Μυούς και Μίλητος. Ο σύνδεσμος αυτός είχε περισσότερο θρησκευτικό παρά πολιτικό χαρακτήρα. Κάθε χρόνο συγκεντρώνονταν στο Πανιώνιον, όπως ονομαζόταν το ιερό του Ελικωνίου Ποσειδώνος στο ακρωτήριο της Μυκάλης (κοντά στην Πριήνη), όπου τελούσαν λαμπρές εορταστικές εκδηλώσεις (βλ. και Ηροδτ. Α΄ 148). Οι Ίωνες θα διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους μέχρι το 559 π.Χ. που θα υποταχθούν στον βασιλιά Κροίσο της Λυδίας. Μετά την κατάκτηση του Λυδικού βασιλείου από τον βασιλέα των Περσών Κύρο τον Μέγα (546 π.Χ.), οι Ιωνικές πόλεις θα ακολουθήσουν την τύχη των υπολοίπων ελληνικών πόλεων της Μικράς Ασίας (Αιολίδος και Δωρίδος), θα υποταχθούν στους Πέρσες και θα αποτελέσουν σατραπεία της Περσικής αυτοκρατορίας μέχρι την κατάλυσή της από τον Μέγα Αλέξανδρο.

Προελληνικοί λαοί (2)

Προελληνικοί λαοί του μεσογειακού υποστρώματος

Σε συνέχεια προηγούμενης ανάρτησής μας [Προελληνικοί λαοί (1) - Σάββατο, 23 Ιανουαρίου 2010] συμπληρώνουμε τον κατάλογο των προελληνικών λαών του λεγομένου "Μεσογειακού υποστρώματος". Υπενθυμίζουμε ότι τα παρακάτω λήμματα, καθώς και όσα αναφέρθηκαν στην προηγούμενη ανάρτηση, περιέχονται στο "Λεξικό των αρχαίων ελληνικών και περι-ελλαδικών φύλων" – ΚΥΡΟΜΑΝΟΣ (β΄ έκδοση συμπληρωμένη) Θεσσαλονίκη 2004, του Δημήτρη Ε. Ευαγγελίδη [Κεντρική διάθεση: Βιβλιοπωλείο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ Ερμού 61 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ]

Τάφιοι: Κατά το Λεξικόν Κυρίων Ονομάτων (Κωνσταντινούπολις, Β΄έκδοσις 1900): «…οι άλλως Τηλεβόαι, έθνος αρχαίον και ναυτικόν, κατοικούν επί των δυτικών παραλίων της Ακαρνανίας και επί τινων μικρών νήσων μεταξύ της Ακαρνανίας και της Λευκαδίας, ων η μεγαλυτέρα εκαλείτο Τάφος…». Σύμφωνα με το Λεξικόν Ελληνικής Αρχαιολογίας, οι Τάφιοι ήσαν: «…λαός θαλασσοπόρος και πειρατικός και Τηλεβόαι καλούμενος, κατοικών την παραλίαν της Ακαρνανίας και εν τω πορθμώ τω μεταξυ αυτής και της Λευκάδος μόλις ½ ώρας πλάτος έχοντι, επί νήσων, αίτινες και αυταί Ταφίων νήσοι ή Τηλεβοΐδες νήσοι ελέγοντο, η δε μεγίστη αυτών Τάφος (ἡ) εκαλείτο. Επί Στράβωνος (Ι΄ ΙΙ. 20) Ταφιούς, νυν Μέγα νησί. Εκεί εβασίλευεν ο Μέντης, καθ’ Όμηρον (Οδύσσεια Α 417 - 419)…».

Τέλος, κατά τον Στέφανο Βυζάντιο: «…Τάφος, πόλις Κεφαλληνίας, νυν δε Ταφιούσσα. “έστι και νήσος από τριάκοντα σταδίων Τ α φ ι ά ς καλουμένη”. και ετέρα. οι πολίται Τάφιοι…».

Κατά τις σύγχρονες αντιλήψεις, οι Τάφιοι θεωρούνται ως ένα υπαρκτό φύλο της αρχαιότητος, αρχικά λελεγικής καταγωγής (ανήκαν δηλ. στο λεγόμενο «μεσογειακό» ανθρωπολογικό-φυλετικό υπόστρωμα), που βαθμιαία αναμείχθηκε με άλλα φύλα της περιοχής και τελικά απορροφήθηκε. Βασική ενασχόλησή τους φαίνεται ότι ήταν η πειρατεία στην περιοχή του νοτίου Ιονίου, όπως εξ άλλου συνέβαινε και με τα περισσότερα φύλα των Λελέγων, που ήσαν εγκατεστημένα σε άλλες παραλιακές περιοχές και τα οποία η παράδοση αναφέρει συνήθως ως δεινούς πειρατές.

Τελχῖνες: Κατά το Λ.Ε.Α. «…αρχαιότατον γένος της νήσου Ρόδου, εκ Κρήτης προελθόντες, πρώτον εις Κύπρον και είτα εις Ρόδον, ήτις απ’ αυτών και Τελχινίς ωνομάζετο πριν…». Κατά τον Διόδωρο Σικελιώτη (Ε΄ 55) ήσαν υιοί της θάλασσας που ανέθρεψαν τον θεό Ποσειδώνα.

Ο Στράβων (ΙΔ΄ ΙΙ. 7) αναφέρει τα εξής για τους Τελχίνες: «…Άλλοι τους θεωρούν ότι ασχολούνται με βασκανίες και γητειές και από φθόνο ραντίζουν με νερό της Στύγας μόνο και μόνο για να ψοφούν τα ζώα και να καταστρέφονται τα φυτά. Άλλοι λένε ότι ήσαν έξοχοι τεχνίτες και οι αντίπαλοι ομότεχνοί τους, τους συκοφαντούσαν για βασκάνους και έτσι απέκτησαν την κακή φήμη…».

Η παράδοση τους αναφέρει ως εννέα συνολικά και τους θεωρεί μυθικούς οικιστές των πόλεων της Ρόδου (Λίνδος, Κάμειρος, Ιαλυσσός). Απεικονίζονταν ως κυνοκέφαλοι με πτερύγια ψαριού αντί χεριών. Οι αρχαίοι γραμματικοί συχνά τους αναφέρουν και ως Θελγίνες από το ρήμα θέλγειν (=σαγηνεύω, γητεύω). Οι αρχαίοι πίστευαν ότι οι Τελχίνες ήσαν περίφημοι μεταλλουργοί που πρώτοι επινόησαν τα κράματα των μετάλλων και ότι αυτοί κατασκεύασαν το δρεπάνι του Κρόνου και την τρίαινα του Ποσειδώνος.

Σύμφωνα με τις νεώτερες αντιλήψεις, οι Τελχίνες θεωρούνται προελληνικές θαλάσσιες θεότητες που λατρεύονταν από τους αυτόχθονες κατοίκους του «μεσογειακού» υποστρώματος και οι οποίες εκτοπίστηκαν από τους πατριαρχικούς αριοευρωπαϊκούς θεούς των Ελλήνων. Κατά μια άλλη άποψη οι Τελχίνες ήσαν μια πανάρχαια ολιγομελής συντεχνία μεταλλουργών οι οποίοι κρατούσαν κρυφά τα μυστικά της τέχνης τους, πιθανόν περιφερόμενοι στα μεγάλα νησιά του Αιγαίου και στις μικρασιατικές παραλιακές περιοχές (κάτι ανάλογο με τους σιδεράδες Γύφτους της νεώτερης εποχής) και στους οποίους η λαϊκή φαντασία απέδωσε μυθικές ιδιότητες και πράξεις με αποτέλεσμα βαθμιαία να θεωρηθούν δαιμονικά κακοποιά πνεύματα.

Τηλεβόες: Κατά το Λ.Κ.Ο. «…αρχαίον έθνος της Ακαρνανίας, οι ύστερον Τάφιοι, απόγονοι των Λελέγων. Ωνομάσθησαν ούτω ή από του γενάρχου αυτών Τηλεβόα ή διότι ήσαν μεγαλόφωνοι…».

Όπως προκύπτει από τις σχετικές παραδόσεις και σε συνδυασμό με τα στοιχεία της νεώτερης έρευνας, οι Τηλεβόες υπήρξαν ένα φύλο του προελληνικού λαού των Λελέγων, που μετά την εμφάνιση των αριοευρωπαϊκών φύλων στην περιοχή, περιορίσθηκε στα μικρά νησιά των ακαρνανικών ακτών. Φαίνεται ότι αρχική περιοχή εγκατάστασης αυτού του λαού ήταν κάποια περιοχή της Αρκαδίας που ήταν γνωστή ως Τηλεβοΐς, όπως αναφέρεται στο σχετικό λήμμα του Λ.Κ.Ο. : «Τηλεβοΐς: μέρος της Αρκαδίας ένθα κατώκουν πρότερον οι Τηλεβόαι». Επίσης στο Λ.Ε.Α.: «Τηλεβόαι: αρχαίος λαός αρκαδικός, εκ Λελέγων καταγόμενος και αρχαιότατα καταλαβών και οικήσας τας εν τω κόλπω της Λευκαδίας νήσους (Ησίοδος, Ασπίς Ηρακλέους 19), τάς Τηλεβόων, μετά ταύτα δε Ταφίων νήσους κληθείσας, ως και αυτοί ωνομάσθησαν Τάφιοι».

Στην Βιβλιοθήκη Μυθολογική (Απολλοδωρος) καταγράφεται (Β΄ IV. 5) ο μύθος σύμφωνα με τον οποίον ο θεός Ποσειδών άρπαξε την Ιπποθόη, ανηψιά του Βασιλέως των Μυκηνών Ηλεκτρύονος (ο οποίος ήταν γιος του ήρωος Περσέως) και την μετέφερε στις Εχινάδες νήσους όπου γέννησε τον Τάφιο, «…ος ώκισε Τάφον και τους λαούς Τηλεβόας εκάλεσεν, ότι τηλού της πατρίδος έβη». Ο ομώνυμος γενάρχης τους Τηλεβόας ήταν κατά το Λ.Ε.Α. «…έκγονος του αυτόχθονος Λέλεγος, ου οι 22 παίδες, Τηλεβόες κατ’ αυτόν καλούμενοι, κατώκησαν τας νήσους του Λευκαδίου κόλπου».

Τέλος, ο Αριστοτέλης στο έργο του «Πολιτεία των Ακαρνάνων», που έχει διασωθεί μόνον σε αποσπάσματα, τα οποία μνημονεύει ο Στράβων (Ζ΄ VII.2), αναφέρει ότι οι Λέλεγες και οι Τηλεβόες κατείχαν τα δυτικότερα μέρη της Ακαρνανίας. (βλ. και λήμμα Ακαρνάνες).

Ειδήσεις στα αρχαία ελληνικά (12)

(κλικ επάνω στην εικόνα του κειμένου για μεγέθυνση)

Διεθνείς ειδήσεις στα αρχαία ελληνικά από την ιστοσελίδα του Καταλανού καθηγητή κλασσικής φιλολογίας Joan Coderch-i-Sancho “Akropolis World Νews” (http://www.akwn.net/).

Μετακινήσεις ελληνικών φύλων (Αρκαδόφωνοι)

Ἀρκᾶδες: Ένα από τα σπουδαιότερα αρχαιοελληνικά φύλα. Ως αρχικός χώρος διαμόρφωσης αυτού του φύλου, θεωρείται η δυτική Μακεδονία και ειδικότερα οι περιοχές γύρω από τον μέσο και άνω ρου του Αλιάκμονα (βλ. Χάρτη), όπου πρωτοεγκαταστάθηκε μετά την είσοδό του στον Ελλαδικό χώρο (2200/2100 π.Χ.).Κατά την παράδοση, γενάρχης των Αρκάδων εθεωρείτο ο Αρκάς, υιός του Διός και της Καλλιστούς (κατ’ άλλους μητέρα του θεωρείται η Θεμιστώ, κόρη του βασιλέως των Λαπιθών της Πίνδου Υψέως), ο οποίος σύμφωνα με το Λεξικόν Κυρίων Ονομάτων: «… εδίδαξε τους Πελασγούς να τρώγωσιν άρτον αντί βαλάνων και να νήθωσι έρια…». Κατά το Λεξικόν Ελληνικής Αρχαιολογίας: «…οι κάτοικοι της Αρκαδίας εθεώρουν εαυτούς πάντοτε αυτόχθονας και ελέγοντο π ρ ο σ έ λ η ν ο ι ήτοι προ της σελήνης υπάρχοντες (πιθανώς π ρ ο έ λ λ η ν ε ς), ο δε χρησμός, τους έλεγε β α λ α ν η φ ά γ ο υ ς ά ν δ ρ α ς… Των πλείστων πόλεων αυτών ιδρυταί θεωρούνται ο Λυκάων, υιός του Πελασγού και οι 50 υιοί αυτού, όπερ αινίττεται την καθαράν πελασγικήν αυτών εθνικότητα…».

Για τους Αρκάδες, ο καθηγητής Μιχ. Σακελλαρίου αναφέρει (Ι.Ε.Ε. τομ. Α΄) τα εξής :

«…Η ετυμολογία του ονόματός τους, από την λέξη άρκ(τ)ος εξυπακούει μια τοτεμική λατρεία αρκούδας. Το ίδιο και ο αρκαδικός μύθος που παρουσίαζε την μητέρα του Αρκάδος ως μία αρκούδα ή ως μία νύμφη που μεταμορφώθηκε σε αρκούδα. Έτσι μαζί με ένα στοιχείο της θρησκείας των Αρκάδων, συμπεραίνουμε ότι το όνομά τους ήταν πανάρχαιο. Άλλωστε αυτό το όνομα το εντοπίζουμε στη Στερεά και στην Αθαμανία…».

Όταν οι Αρκάδες ξεκίνησαν το 1900 π.Χ. τις μετακινήσεις τους προς τα νότια, μιλούσαν μια από τις δύο παραλλαγές της Κεντρικής διαλέκτου. Μετά την εγκατάστασή τους στην Πελοπόννησο, στην διάλεκτό τους αναπτύχθηκαν νεωτερισμοί που χαρακτηρίζουν αποκλειστικά την Αρκαδική. Τα όρια αυτής της διαλέκτου, ξεπέρασαν τα σύνορα της περιοχής που έγινε γνωστή ως Αρκαδία κατά τους ιστορικούς χρόνους και η αρκαδική διάλεκτος θα εξαπλωθεί σε τμήματα της Αργολίδας, της Μεσσηνίας, της Τριφυλίας και σχεδόν σε ολόκληρη την Λακωνία, περιοχές που θα περιέλθουν στους Αχαιούς με την έναρξη της Μυκηναϊκής εποχής (1600 π.Χ.). Θα πρέπει να σημειωθεί ότι όσα τμήματα Αρκάδων δεν ακολούθησαν τον κύριο μεταναστευτικό κορμό προς την κεντρική Πελοπόννησο και παρέμειναν σε περιοχές της Ηπείρου (π.χ. Αρκτάνες), της Στερεάς Ελλάδος, αλλά και της Πελοποννήσου, θα απορροφηθούν από άλλα φύλα που θα τους επικαλύψουν.

Αντίστοιχα, ο κύριος όγκος των Αρκάδων θα αφομοιώσει τους παλαιότερους κατοίκους της κεντρικής Πελοποννήσου, οι περισσότεροι από τους οποίους ήσαν Πελασγοί [βλ. Πελασγοί (Pelasgians)]. Με αυτόν τον τρόπο εμφανίσθηκαν αργότερα ως αρκαδικοί μύθοι οι πελασγικές παραδόσεις για τον Πελασγό και πιστεύτηκε ότι οι Αρκάδες ήσαν εξελληνισμένοι Πελασγοί. Υπενθυμίζουμε ότι σύμφωνα με την παράδοση, οι Αρκάδες, κατά την κάθοδό τους, θα συμμαχήσουν με τους εγκατεστημένους στην περιοχή του Παρνασσού Λυκάονες, οι οποίοι θα ηγηθούν του συνασπισμού Αρκάδων, Αζάνων και Λυκαόνων, που θα κατακτήσει τελικώς την κεντρική Πελοπόννησο.

Μετά την Δωρική κατάκτηση, Αχαιοί και Αρκάδες θα μεταναστεύσουν στην Κύπρο όπου βαθμιαία θα διαμορφωθεί η λεγομένη Αρκαδοκυπριακή διάλεκτος. Όπως τονίζει για το θέμα αυτό ο καθηγητής Μιχ. Σακελλαρίου:

«… Πολλοί από τους Αχαιούς και τους Αρκάδες, που έφυγαν από την Πελοπόννησο κατά την υπομυκηναϊκή εποχή, κατευθύνθηκαν στην Κρήτη και στην Κύπρο, ακολουθώντας τα βήματα ομοεθνών τους που είχαν μεταναστεύσει εκεί παλαιότερα. Τα διαθέσιμα δεδομένα από αυτές τις δύο περιοχές δεν μας επιτρέπουν να διακρίνουμε ανάμεσα σε Αχαιούς και Αρκάδες, όταν πρόκειται για ομάδες που έφυγαν από την Αργολίδα, την Λακωνία, την δυτική Πελοπόννησο, όπου οι Αχαιοί κατέκτησαν αρκαδόφωνους πληθυσμούς στην αρχή της μυκηναϊκής εποχής, αλλά δεν τους αφομοίωσαν γλωσσικά ώς το τέλος της. Ωστόσο το γεγονός ότι στην Κύπρο, που αποικίσθηκε πιο πολύ από τις εξωτερικές επαρχίες της Πελοποννήσου παρά από την Αρκαδία, επεκράτησε η αρκαδική διάλεκτος κάνει πιθανή την υπόθεση ότι ανάμεσα στους πρόσφυγες από αυτές τις επαρχίες πλειοψηφούσαν οι αρκαδόφωνοι…» (Ι.Ε.Ε. τομ. Β΄, σελ. 26).

Όπως τονίσθηκε παραπάνω, με την έναρξη της Μυκηναϊκής Εποχής (1600-1150 π.Χ.), οι Αχαιοί κατέκτησαν αρκετές περιοχές με αρκαδόφωνους πληθυσμούς και στις οποίες εγκαταστάθηκαν. Ο κύριος όμως κορμός των Αρκάδων θα αποσυρθεί στο εσωτερικό της Πελοποννήσου, στην Αρκαδία, όπου παρά το γεγονός ότι ήσαν υποτελείς των Αχαιών, διατήρησαν τις δομές της φυλετικής οργάνωσής τους και την γλώσσα τους, καθώς και την διάκρισή τους σε πέντε υπο-φύλα, που τα αποκαλούσαν «έθνη»: στους Ευτρησίους, τους Κυνουρίους, τους Μαιναλίους, τους Παρρασίους και τους Αζάνες.

Η ίδια κατάσταση θα επαναληφθεί και στην διάρκεια της δωρικής κατάκτησης της Πελοποννήσου, που θα αφήσει ουσιαστικά ανεπηρέαστους τους Αρκάδες στην ορεινή και ελάχιστα παραγωγική χώρα τους. Οικονομικές και πολιτικές ανακατατάξεις θα αρχίσουν να παρατηρούνται στην διάρκεια της Υπομυκηναϊκής περιόδου (1150-1050 π.Χ.) και της Γεωμετρικής Εποχής (1050-700 π.Χ.). Έτσι θα εγκαταλειφθεί βαθμιαία το φυλετικό κράτος (βλ. σχετικά: Φυλές, φύλα, έθνη και το φυλετικό κράτος στην Αρχαία Ελλάδα) και η πατριαρχική βασιλεία και θα προκύψουν «πόλεις», ομάδες αυτονόμων κοινοτήτων και ομάδες οικισμών (δήμοι).

Στους Αρχαϊκούς χρόνους (700-500 π.Χ.), η Αρκαδία ακμάζει, οικονομικά και πολιτιστικά, όπως αποδεικνύουν τα πολυάριθμα αρχαιολογικά ευρήματα αυτής της περιόδου. Η Τεγέα γίνεται η ισχυρότερη αρκαδική πόλη και ανταγωνίζεται την Σπάρτη, με αποτέλεσμα οι Αρκάδες να ταχθούν με το μέρος των Μεσσηνίων στους δύο Μεσσηνιακούς πολέμους. Η Τεγέα τελικά θα συμμαχήσει με την Σπάρτη, θέτοντας έτσι τα θεμέλια της Πελοποννησιακής Συμμαχίας.

Στους Περσικούς πολέμους οι Αρκάδες ως μέλη της Πελοποννησιακής Συμμαχίας θα πολεμήσουν στο πλευρό των Σπαρτιατών στην μάχη των Πλαταιών (479 π.Χ.).

Οι Αρκάδες είχαν σοβαρές αντιρρήσεις στην έναρξη του Πελοποννησιακού πολέμου, αλλά στην αρχή αναγκάστηκαν να ακολουθήσουν την Σπάρτη ως μέλη της Συμμαχίας, την οποία όμως θα εγκαταλείψουν στην συνέχεια και θα συμμαχήσουν με τους Αθηναίους. Η Σπάρτη θα εκδικηθεί τους Αρκάδες για την στάση τους και το 386/385 π.Χ. θα γίνει ο περίφημος διοικισμός της Μαντινείας με την κατάλυση της πόλης και τον διασκορπισμό των κατοίκων της στις παλιές τους κώμες.

Το 371 π.Χ. μετά την ήττα της Σπάρτης στην μάχη των Λεύκτρων, θα ιδρυθεί το «Κοινόν των Αρκάδων», που θα συμμαχήσει με τους Θηβαίους και θα εμπλακεί σε συνεχείς διαμάχες με τους Σπαρτιάτες. Το «Κοινόν» θα διαλυθεί το 362 π.Χ. και θα ακολουθήσει η μάχη της Μαντινείας. Η Μεγαλόπολις αναδεικνύεται η ισχυρότερη δύναμη της Αρκαδίας και επίφοβος αντίπαλος της Σπάρτης, την οποία θα επιδιώξουν οι Σπαρτιάτες να συντρίψουν.

Αργυρός στατήρ του Κοινού των Αρκάδων

(περίπου 370-363 π.Χ.)

Οι Μεγαλοπολίτες θα γίνουν σύμμαχοι του Φιλίππου Β΄ της Μακεδονίας και θα παραμείνουν πιστοί στους Μακεδόνες για πολλά χρόνια, μέχρι το 235/234 π.Χ. Τότε θα γίνουν μέλη της Αχαϊκής Συμπολιτείας, στην οποία θα προσχωρήσουν βαθμιαία οι περισσότερες αρκαδικές πόλεις και οι Αρκάδες θα εμπλακούν στους συνεχείς πολέμους μεταξύ των ελληνιστικών κρατών.

Το 147 π.Χ. μετά την μάχη της Σκάρφειας, περίπου 1000 επίλεκτοι Αρκάδες εσφάγησαν στην Ελάτεια από τους Ρωμαίους και το 146 π.Χ. μετά την μάχη της Λευκόπετρας, η Αρκαδία θα υποδουλωθεί στην Ρώμη.

Ἀρκτᾶνες: Τμήμα των Αρκάδων, το οποίο δεν ακολούθησε τον κύριο όγκο τους κατά την μετανάστευσή τους νοτιότερα, προς την Στερεά Ελλάδα και κεντρική Πελοπόννησο (βλ. Ι.Ε.Ε τομ Α΄ σελ 366). Εντοπίζονται στην περιοχή των Αθαμανικών ορέων (Τζουμέρκα) και θεωρούνται οι φορείς των μύθων για τον Αρκάδα στην Αθαμανία. Το όνομά τους ετυμολογικά είναι ταυτόσημο με των Αρκάδων. Η περιοχή τους πάντως έφθανε μέχρι τα όρια της Θεσσαλίας και περιελάμβανε και την πόλη Ευρυμεναί ή Ερυμναί, η οποία γεωγραφικώς ανήκε στην Θεσσαλία (βλ. Αρχ. Κατ. Ηπ.). Όμως, κατά μεν τον Στέφανο Βυζάντιο (Ριανός), οι Αρκτάνες ήσαν έθνος Ηπειρωτικόν, ο δε Δημ. Ευαγγελίδης (βλ. Αρχ. Κατ. Ηπ.) υποθέτει ότι ήσαν τμήμα των Μολοσσών, αφού ελάμβαναν σημαντικά αξιώματα στο Κοινό των Μολοσσών.

Οι δύο παραπάνω, φαινομενικά αντίθετες, απόψεις για την θέση των Αρκτάνων συμβιβάζονται, αν λάβουμε υπ’ όψη την ιστορική πορεία τους. Έτσι από την άποψη της καταγωγής τους ήσαν πράγματι φυλετικώς τμήμα των Αρκάδων και ταυτόχρονα την συγκεκριμένη περίοδο απετέλεσαν τμήμα του Κοινού των Μολοσσών πολιτικώς. Θα αφομοιωθούν κατά το μεγαλύτερο μέρος τους σχετικά νωρίς από τους Αθαμάνες και θα εξαφανισθούν οριστικά ως ξεχωριστό φύλο, πιθανόν στις αρχές της Ρωμαιοκρατίας.

Ἀζᾶνες: Το ένα από τα τρία φύλα που σύμφωνα με την παράδοση εισέβαλαν στην Αρκαδία, για να υποτάξουν ή να εκδιώξουν τους εκεί εγκατεστημένους Πελασγούς. Τα άλλα δύο ήσαν οι Λυκάονες και οι Αρκάδες. Επικεφαλής και των τριών φύλων ήταν ο Λυκάων, υιός του Πελασγού και της Ωκεανίδος Μελιβοίας, ή κατά άλλους, της νύμφης Κυλλήνης. Μετά την υποταγή των Πελασγών, οι Αρκάδες με επικεφαλής τον επώνυμο ήρωά τους Αρκάδα, υιό του Διός και της μοναδικής θυγατρός του Λυκάονος, Καλλιστούς, θα ανατρέψουν την εξουσία των Λυκαόνων και θα δώσουν το όνομά τους στην περιοχή. Αργότερα τον Αρκάδα θα διαδεχθεί ο υιός του, Αζάν. Η νεώτερη έρευνα, συνδυάζοντας τα στοιχεία της παράδοσης με πρόσφατα επιστημονικά ευρήματα, επιβεβαίωσε εν μέρει τις μυθολογικές αναφορές σχετικά με την παρουσία των Αζάνων στην Αρκαδία. Έτσι σήμερα δεχόμαστε ότι οι Αζάνες δεν ήσαν αυτόχθονες στην Αρκαδία αλλά έφθασαν εκεί μαζί με τον κύριο όγκο των Αρκάδων τους οποίους συνόδευσαν στις μετακινήσεις τους από την Δυτική Μακεδονία μέχρι την περιοχή της τελικής εγκατάστασής τους στην κεντρική Πελοπόννησο.

Υπενθυμίζουμε ότι οι Αρκάδες των ιστορικών χρόνων διακρίνονταν σε Ευτρησίους, Κυνουρίους, Μαιναλίους, Παρρασίους και Αζάνες (βλ. Στράβων, Η΄ ΙΙΙ. 1 και VΙΙΙ. 1). Τα ονόματα των τεσσάρων πρώτων προέρχονται από ονομασίες περιοχών της Αρκαδίας,επομένως δηλώνουν την διαίρεση των αρχικών Αρκάδων έπειτα από την εγκατάστασή τους σε διαφορετικές περιοχές αυτής της χώρας. Αντιθέτως, το εθνικό όνομα των Αζάνων και άλλα ονόματα, παράγωγα από αυτό, απαντούν και έξω από την Αρκαδία. Άρα οι Αζάνες της Αρκαδίας υπήρξαν παλαιότερα τμήμα φύλου ανεξάρτητου από τους Αρκάδες (Ι.Ε.Ε. τομ. Β΄ σελ. 35).

Οι Αζάνες περιορίσθηκαν τελικώς στο βόρειο τμήμα της Αρκαδίας (σημερινή επαρχία Καλαβρύτων). Θα πλαισιώσουν τον Ηρακλή και μετά την εκδίωξή του από την Πελοπόννησο, ένα μεγάλο τμήμα τους θα τον ακολουθήσει στην Καλυδώνα και την Τραχινία. Βαθμιαία θα μετασχηματισθούν σε Ηρακλειδείς, οι οποίοι θα ηγηθούν της καθόδου των Δωριέων.

Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι στην περιοχή της λεγομένης Επικτήτου Φρυγίας (βόρειος Φρυγία), στην Μικρά Ασία (βλ. λήμμα Φρύγες), υπήρχε πόλη με το όνομα Αζανοί ή Αιζανοί ή Αζάνιον και η οποία υποτίθεται ότι ήταν παλαιοτάτη αποικία των Αζάνων (βλ. Λεξικό ΗΛΙΟΥ).

Τέλος, αξίζει να μνημονεύσουμε την παροιμιώδη φράση «Αζάνια κακά», την οποία χρησιμοποιούσαν στην αρχαιότητα, όταν ήθελαν να δηλώσουν κάποια περίπτωση όπου είχε καταβληθεί πολύς μόχθος για ασήμαντο αποτέλεσμα. Η φράση αναφερόταν στην Αζανία και στους Αζάνες, που εξαναγκάζονταν να υποβληθούν σε πολλούς κόπους για να καλλιεργήσουν την τραχεία και άγονη περιοχή τους, από την οποία τελικά ελάχιστα απελάμβαναν.